Financieel misbruik en ouderenmishandeling herkennen

Wat is financieel misbruik, en hoe vaak komt het voor?

Financieel misbruik is het ongeoorloofd gebruiken van het geld, de spullen of de bankrekening van een oudere, door iemand uit de eigen omgeving. Het is een vorm van ouderenmishandeling, net als lichamelijk geweld, verwaarlozing, psychische mishandeling en seksueel misbruik. Het is ook strafbaar, al wordt dat zelden zo ervaren omdat de dader een bekend gezicht heeft.

Over hoe vaak het precies voorkomt, lopen de cijfers uiteen, en dat is op zichzelf al veelzeggend: dit speelt zich grotendeels af achter de voordeur en komt zelden in een officiële melding terecht. Veilig Thuis gaat ervan uit dat jaarlijks ongeveer 200.000 ouderen worden mishandeld, in alle vormen samen, met financieel misbruik als de meest gemelde vorm. De politie schat het aantal 65-plussers dat jaarlijks financieel wordt misbruikt op ongeveer 30.000, en benadrukt dat het werkelijke aantal waarschijnlijk hoger ligt, omdat slachtoffers zich vaak schamen of niet weten hoe ze het zouden moeten melden. Onderzoeksprogramma Radar noemt een nog hoger cijfer van ruim 660.000 ouderen per jaar. Welk cijfer ook het dichtst bij de waarheid ligt: iedere bron is het erover eens dat het om een omvangrijk en structureel onderprobleem gaat, met veel niet-gemelde gevallen.

Waar de bronnen elkaar wél scherp bevestigen, is wie de dader meestal is. Volgens de politie is dat in 85 procent van de gevallen een familielid, en volgens cijfers van Radar in 75 procent. Het is dus geen vreemde die binnenkomt. Het is iemand die al in huis komt, al meehelpt, al op de hoogte is van waar het geld staat en hoe de pinpas werkt.

Hoe het er in de praktijk uitziet

Financieel misbruik begint zelden met een groot bedrag. ANBO-directeur Liane den Haan vat het treffend samen: "Het begint met 10 euro en het wordt steeds meer." De vormen die het vaakst voorkomen, volgens cijfers van Radar: in ruim 30 procent van de gevallen gaat het om diefstal van geld of spullen, in 20 procent om misbruik van een bankrekening of een machtiging, en in ongeveer 10 procent om het bewust financieel kort houden van de oudere, zodat die zelf nauwelijks nog iets te besteden heeft.

Concrete voorbeelden die in onderzoek en nieuwsberichten steeds terugkomen: een kind dat met de pinpas van een ouder boodschappen voor zichzelf betaalt en dat ziet als een soort voorschot op de erfenis. Een kleinkind dat bij het pinnen voor opa of oma steeds een paar euro voor zichzelf erbij pint. Iemand die sieraden, een horloge of een schilderij meeneemt, in de veronderstelling dat het toch niet wordt gemist. Een zoon die op naam van zijn moeder een auto koopt, met haar geld, zonder dat zij dat weet. Een familielid dat meegaat naar de notaris om het testament te laten aanpassen, op een moment dat de oudere daar zelf niet meer helder over kan oordelen. Het patroon is telkens hetzelfde: het voelt voor de pleger niet als diefstal, maar als iets waar hij "recht op heeft", omdat hij toch altijd klaarstaat.

Dat verklaart ook waarom ouderen het zelf zo zelden melden. Het gaat om een kind of kleinkind van wie ze houden en op wie ze misschien ook afhankelijk zijn. Een melding doen voelt dan als het verraden van de eigen familie, of als het risico lopen die hulp en dat contact te verliezen.

Welke signalen wijzen op financieel misbruik?

Geen van deze signalen bewijst op zichzelf dat er iets mis is, maar een combinatie ervan is wel een reden om alert te zijn, bij uzelf of bij iemand in uw omgeving:

• Geld, sieraden of andere waardevolle spullen die zonder duidelijke verklaring verdwijnen.
• Onverklaarbare pinopnames, of een rekeningsaldo dat sneller slinkt dan op basis van de vaste uitgaven te verwachten is.
• Betalingsachterstanden bij de huur, energie of andere vaste lasten, of een oplopende stapel aanmaningen, terwijl er op papier genoeg geld zou moeten zijn.
• Een plotseling verzoek om het testament te wijzigen, vaak juist op het moment dat een bepaald familielid daarbij aanwezig is.
• Een familielid dat vragen over geldzaken ontwijkt, geïrriteerd reageert, of juist heel fel reageert zodra iemand anders ernaar vraagt.
• Een oudere die zelf niet meer wil of durft te praten over zijn financiën, of die eigen rekeningafschriften niet meer mag inzien.
• Geldproblemen, schulden of een verslaving bij het familielid dat de geldzaken regelt: dat is geen bewijs, maar wel een bekende risicofactor.

Twee signalen die er op het eerste gezicht ook bij lijken te horen, vragen om extra voorzichtigheid: een verwaarloosd huis of uiterlijk, en tekenen van ondervoeding. Die kunnen op misbruik wijzen, maar net zo goed op geheugenproblemen, een kleiner wordend netwerk, of zelfverwaarlozing zonder dat iemand anders daar iets mee te maken heeft. Trek dus niet meteen een conclusie; het is wel een reden om het gesprek aan te gaan.

Wie lopen het meeste risico?

Risico op financieel misbruik is hoger bij weduwen en weduwnaars, bij zeer oude ouderen, en bij mensen met een klein sociaal netwerk. Ook mensen met dementie, met de gevolgen van een beroerte, of met een andere aandoening die het moeilijker maakt om zelfstandig overzicht te houden, lopen meer risico. Datzelfde geldt voor ouderen die samenwonen met een familielid dat zelf financiële problemen, een verslaving of psychische problemen heeft: niet omdat dat automatisch tot misbruik leidt, maar omdat het een bekende risicofactor is. Ook kinderloze ouderen, en ouderen met aanzienlijk vermogen, worden vaker genoemd als doelwit.

Het gesprek aangaan: met de oudere zelf

Een vermoeden van financieel misbruik bespreken is voor de meeste mensen het moeilijkste onderdeel, zeker als het om een eigen kind of kleinkind gaat. Een paar aanwijzingen die in de praktijk goed werken:

• Kies een rustig moment, zonder haast en zonder dat de vermoedelijke pleger erbij is.
• Stel open vragen in plaats van beschuldigingen: "Hoe gaat het eigenlijk met je geldzaken?" werkt beter dan "Ik denk dat er iets niet klopt."
• Laat de oudere het gesprek in zijn eigen tempo voeren, en respecteer het als iemand nog niet verder wil praten. Dit is vaak niet in één gesprek klaar.
• Vat samen wat u hoort, zodat de ander merkt dat u luistert, en vraag wat de ander zelf zou willen.
• Beloof geen geheimhouding, maar beloof wel dat u niets doet zonder dit eerst met de oudere zelf te bespreken.

Het gesprek aangaan: met de vermoedelijke pleger

Is er al een duidelijker vermoeden, dan is ook het gesprek met de vermoedelijke pleger een optie, al is dat niet voor iedereen haalbaar of veilig:

• Benader het niet-veroordelend: benoem wat u is opgevallen, als concrete waarneming, niet als aanklacht.
• Maak het onderscheid duidelijk tussen de persoon en het gedrag: u wijst het misbruik af, niet de hele relatie.
• Leg uit dat dit, hoe het ook is ontstaan, een vorm van ouderenmishandeling is en dat het moet stoppen.
• Zoek samen naar een oplossing en naar concrete afspraken voor de toekomst, zoals bij een accountant of notaris jaarlijks verantwoording afleggen.

Voelt dit gesprek niet veilig, of verwacht u een boze of dreigende reactie? Ga het dan niet alleen aan. Schakel liever eerst een professional in.

Voorkomen: regelen zolang het nog kan

De beste bescherming tegen financieel misbruik is, zoals Den Haan het verwoordt, "zo lang mogelijk je eigen financiën beheren". Een paar praktische stappen die daarbij helpen, voor uzelf of voor een naaste:

• Houd overzicht, of laat dat overzicht bewaken. Weet, of laat iemand die u vertrouwt weten, wat er binnenkomt, wat er uitgaat, en of er schulden zijn.
• Wees terughoudend met een en/of-rekening. Op zo'n rekening kan de ander net zo vrij over het hele saldo beschikken als u zelf, zonder dat daar een aparte controle op staat. Een bankmachtiging, waarbij de gemachtigde zelf geen eigenaar van de rekening wordt en een derde kan meekijken op de transacties, is vaak een veiliger alternatief.
• Verlaag de limiet van de betaalpas, of zet een boodschappen- of leefgeldrekening apart van de rest van het vermogen. De meeste banken regelen dit via de app, telefonisch, of met een speciaal opgeleide ouderenadviseur.
• Zeg een creditcard die u niet meer gebruikt op, en zorg dat u niet rood kunt staan.
• Vraag papieren rekeningafschriften aan als internetbankieren niet uw ding is, zodat u of iemand die u vertrouwt het rekeningverloop kan controleren.
• Vraag altijd een bonnetje als iemand voor u pint of boodschappen doet.
• Leg bij de notaris een levenstestament vast, waarin u vooraf vastlegt wie uw financiën mag regelen als u dat zelf niet meer kunt, en onder welke voorwaarden. Spreek ook af dat de aangewezen persoon jaarlijks verantwoording aflegt, bijvoorbeeld aan een notaris, accountant of aan de andere kinderen samen. Dat is geen teken van wantrouwen, maar een gewone, verstandige afspraak, net als een testament zelf.

Als zelfstandig beheer niet meer gaat: bewind, mentorschap en curatele

Kan iemand door dementie, een beroerte of een andere aandoening niet meer zelfstandig over geld of zorg beslissen, dan kan de kantonrechter een beschermingsmaatregel instellen. Er zijn drie vormen, en ze regelen niet allemaal hetzelfde:

• Beschermingsbewind gaat alleen over geldzaken. Een bewindvoerder beheert het inkomen, het vermogen en de uitgaven, en moet daar jaarlijks verantwoording over afleggen aan de rechter. Uitgaven boven een bepaald bedrag (doorgaans 1.500 euro) heeft de bewindvoerder zelf niet voor het zeggen; daarvoor is toestemming van de rechter nodig.
• Mentorschap gaat over de persoonlijke verzorging: beslissingen over zorg, behandeling en begeleiding. Een mentor moet de oudere zoveel mogelijk zelf laten beslissen en diens eigen wil zo veel mogelijk volgen.
• Curatele is de zwaarste vorm en combineert beide: zowel geldzaken als persoonlijke zaken. Dit wordt alleen ingesteld als bewind en mentorschap samen niet voldoende bescherming bieden.

Een bewind kan worden aangevraagd door de oudere zelf, door een familielid, of door de officier van justitie. Het aanvraagformulier staat op rechtspraak.nl. Zijn familieleden het niet met elkaar eens over wie bewindvoerder moet worden, dan volgt een zitting bij de rechter, die in dat geval vaak een onafhankelijke, professionele bewindvoerder aanstelt in plaats van een familielid.

Bij wie kunt u terecht?

• Veilig Thuis, het landelijke advies- en meldpunt voor huiselijk geweld en ouderenmishandeling: 0800-2000, gratis en dag en nacht bereikbaar. U kunt er ook anoniem advies vragen, zonder dat dit meteen tot een officiële melding leidt.
• De politie, via 0900-8844, als er mogelijk sprake is van een strafbaar feit, of 112 als het dringend is.
• Uw bank, als het gaat om misbruik van een rekening, pinpas of machtiging. Vraag naar een ouderenadviseur: veel banken hebben daar specifiek voor opgeleide medewerkers voor, die ook met u thuis kunnen langskomen.
• Een notaris, voor een levenstestament, en voor de begeleiding bij het instellen van een bewind, mentorschap of curatele.
• Het Wmo-loket van uw gemeente, of een sociaal (wijk)team, voor ondersteuning en advies, ook als er nog geen sprake is van een officiële melding.
• Uw huisarts, zeker als de situatie u ook lichamelijk of geestelijk belast.

Vermoedt u misbruik bij iemand anders, en twijfelt u of het wel "erg genoeg" is om te melden? Veilig Thuis benadrukt zelf dat u ook kunt bellen voor alleen advies, zonder naam en toenaam. Zij denken dan met u mee over wat er aan de hand kan zijn en wat een goede volgende stap is.

Schaamt u zich omdat dit uzelf overkomt, of omdat het om uw eigen kind of kleinkind gaat? Dat hoeft niet. Dit overkomt mensen in alle soorten families, en hulp zoeken is geen verraad aan wie u van houdt, het is bescherming van uzelf.